Odpowiedzialność prawna nieletnich - "Mam wybór... wybieram rozsądek" -  Policja Podlaska

"Mam wybór... wybieram rozsądek"

Odpowiedzialność prawna nieletnich

Odpowiedzialność prawna nieletnich

Problematykę nieletnich reguluje w Polsce Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich z dnia 26 października 1982 roku, która ma na celu dążenie do przeciwdziałania demoralizacji i przestępczości nieletnich i stwarzania warunków powrotu do normalnego życia nieletnim, którzy popadli w konflikt z prawem bądź z zasadami współżycia społecznego, umacniania funkcje opiekuńczo – wychowawcze i poczucie odpowiedzialności rodzin za wychowanie nieletnich.

 

Podstawowe pojęcia

  • Nieletni:

- osoba, która w wieku 13-17 lat popełniła czyn karalny,

- osoba zagrożona demoralizacją do 18 roku życia,

- osoba, wobec której stosuje się środki wychowawcze i poprawcze do 21 roku życia.

  • Małoletni: osoba w wieku poniżej 18 roku życia (kodeks cywilny).
  • Młodociany: osoba, która w chwili popełnienia czynu zabronionego nie osiągnęła 21 roku życia i w chwili orzekania przed sądem pierwszej instancji nie osiągnęła 24 roku życia (kodeks karny).
  • Czyn karalny

Rozumie się przez to czyn zabroniony przez ustawę jako:

- przestępstwo lub przestępstwo skarbowe albo

- wykroczenie określone w art. 50a, art. 51, art. 69, art. 74, art.76, art. 85, art. 87, art. 119, art. 122, art. 124, art. 133 lub art.143 Kodeksu wykroczeń.

  • Demoralizacja: wg słownika języka polskiego jest to odrzucenie obowiązujących norm moralnych, prowadzące do łamania prawa, rozwiązłości obyczajów itp. Innymi słowami jest to proces polegający na łamaniu powszechnie przyjętych w społeczeństwie norm i zasad postępowania.
  • Okoliczności świadczące o demoralizacji nieletniego:

- popełnienie czynu karalnego/zabronionego,

- używanie alkoholu lub innych środków w celu wprowadzenia się w stan odurzenia,

- uprawianie prostytucji,

- żebranie,

- uchylanie się od obowiązku szkolnego lub kształcenia zawodowego,

- palenie wyrobów tytoniowych,

- używanie słów nieprzyzwoitych,

- przemoc w rodzinie,

- inne zachowania naruszające zasady współżycia społecznego.

  • Środki wychowawcze i poprawcze:

- udzielenie upomnienia;

- zobowiązać do określonego postępowania, a zwłaszcza do naprawienia wyrządzonej szkody, do wykonania określonych prac lub świadczeń na rzecz pokrzywdzonego lub społeczności lokalnej, do przeproszenia pokrzywdzonego, do podjęcia nauki lub pracy, do uczestniczenia w odpowiednich zajęciach o charakterze wychowawczym, terapeutycznym lub szkoleniowym, do powstrzymania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach albo do zaniechania używania alkoholu lub innego środka w celu wprowadzania się w stan odurzenia;

- ustanowienie nadzoru odpowiedzialnego rodziców lub opiekuna;

- ustanowienie nadzoru organizacji młodzieżowej lub innej organizacji społecznej, zakładu pracy albo osoby godnej zaufania – udzielających poręczenia za nieletniego;

- zastosowanie nadzoru kuratora;

- skierowanie do ośrodka kuratorskiego, a także do organizacji społecznej lub instytucji zajmujących się pracą z nieletnimi o charakterze wychowawczym, terapeutycznym lub szkoleniowym, po uprzednim porozumieniu się z tą organizacją lub instytucją;

- orzeczenie zakazu prowadzenia pojazdów;

- orzeczenie przepadku rzeczy uzyskanych w związku z popełnieniem czynu karalnego;

- orzeczenie umieszczenia w młodzieżowym ośrodku wychowawczym albo w rodzinie zastępczej zawodowej, która ukończyła szkolenie przygotowujące do sprawowania opieki nad nieletnim;

- orzeczenie umieszczenia w zakładzie poprawczym.

 

W sytuacji popełnienia przez nieletniego czynu karalnego oraz wykazywaniu przejawów demoralizacji (nawet jednorazowe) Policja zobowiązana jest zebrać i utrwalić dowody jedynie w granicach tzw. dochodzenia w niezbędnym zakresie, o którym mowa w art. 308 kpk, przeprowadzić w niezbędnym zakresie czynności procesowe, a zwłaszcza dokonać oględzin, w razie potrzeby z udziałem biegłego, przeszukania lub czynności wymienionych w art. 74 § 2 pkt 1 kpk w stosunku do nieletniego, a także przedsięwziąć wobec niego inne niezbędne czynności, nie wyłączając pobrania krwi, włosów i wydzielin organizmu. Zgodnie z § 5 pkt 2 Zarządzenia nr 1619 KGP w zakresie zbierania i utrwalania dowodów przejawów demoralizacji oraz czynów karalnych, o których mowa w art. 32 e upn, zastosowanie mają przepisy art. 308 § 1 Ustawy z dnia 6 czerwca 1997 roku Kodeks postępowania karnego. Czynności Policji w zakresie tzw. dochodzenia w niezbędnym zakresie zmierzają do:

  • zebrania dowodów uprawdopodobniających popełnienie konkretnego czynu przez konkretnego nieletniego bądź wykazywanie przejawów demoralizacji,
  • zabezpieczenia dowodów przed utratą bądź zniszczeniem,
  • przekazania materiałów sprawy niezwłocznie do sądu rodzinnego.

 

Należy pamiętać, iż zgodnie z art. 15 Ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich gdzie wskazano, że: „Postępowania w sprawach nieletnich prowadzi sąd rodzinny, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej” oraz z ratyfikowaną przez Polskę Konwencją Praw Dziecka (Dz. U. z 1991 roku nr 120, poz. 526), która w art. 40 zaleca, aby sprawy nieletnich były rozpatrywane przez niezawisłą władzę lub organ sądowy, jedynie sędzia rodzinny może oceniać stopień demoralizacji nieletniego jak również to czy nieletni popełnił czyn karalny.

Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich nakłada także społeczny obowiązek informowania rodziców lub opiekuna nieletniego, szkoły, sądu rodzinnego, Policji lub innego właściwego organu o okolicznościach świadczących o demoralizacji nieletniego. Obowiązek ten ma charakter powszechny (art. 4 § 1 upn). Zgodnie z art. 4 § 3 upn instytucje państwowe i organizacje społeczne, które w związku ze swą działalnością dowiedziały się o popełnieniu przez nieletniego czynu karalnego ściganego z urzędu, obowiązane niezwłocznie zawiadomić o tym sąd rodzinny lub Policję. W przypadku instytucji, którą jest również szkoła lub inna placówka oświatowa, prawny obowiązek powiadamiania Policji lub sądu rodzinnego i nieletnich będzie spoczywał na dyrektorze placówki.

Powyższe jest również określone w Kodeksie postępowania karnego, zgodnie
z art. 304 § 1 nałożony jest obowiązek społeczny informowania o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu. „Obowiązkiem” tym ustawa obejmuje każdego posiadającego wiedzę w tym zakresie, umożliwiając zawiadamiającemu zastrzeżenie swych danych dotyczących miejsca zamieszkania do wyłącznej wiadomości prokuratora, jeżeli zachodzi uzasadniona obawa użycia przemocy lub groźby bezprawnej wobec niego lub osoby mu najbliższej.

Zdecydowanie podmiotowo zawężony jest prawny obowiązek zawiadomienia o przestępstwie wynikający z ar. 304§2 kpk. Obejmuje on instytucje państwowe i samorządowe, które w związku ze swą działalnością dowiedziały się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu. Oprócz powiadomienia prokuratora lub Policji, instytucje te obowiązane są nadto przedsięwziąć niezbędne czynności, aby nie dopuścić do zatarcia śladów i dowodów przestępstwa. Zaniechanie obowiązku prawnego zawiadomienia o przestępstwie pociąga za sobą odpowiedzialność karną z art. 231 kk. Niewykonanie tej czynności będzie się więc wiązało z pociągnięciem tej osoby do odpowiedzialności karnej za niedopełnienie obowiązków służbowych. Obowiązek zawiadomienia powstaje z chwilą, gdy w danej instytucji lub organizacji zostało ustalone, że istnieje dostateczny stopień podejrzenia, iż rzeczywiście popełniono czyn karalny.

 

Przestępczość nieletnich na terenie woj. podlaskiego

W 2017 r. wśród 8588 (8707 – w 2016 r.) podejrzanych, ujawniono 334 nieletnich (384 – w 2016 r.) sprawców czynów karalnych, którzy popełnili 383 (395 – 2016 r.) czynów. Stanowili oni 3,9 % ogółu podejrzanych. W porównaniu z rokiem ubiegłym (4,7%) nastąpił spadek o 0,8 %. Spadła również liczba popełnionych czynów karalnych w stosunku do roku ubiegłego o 12. Jeśli chodzi o zestawienie porównawcze dot. przestępczości nieletnich to przedstawia się ono następująco:

Tabela: Udział czynów nieletnich w ogólnej liczbie przestępstw

 

2016

2017

Ogółem przestępstw stwierdzonych

17826

17122

Czyny karalne

395

383

Ogółem podejrzanych

8707

8588

Sprawcy czynów karalnych

384

334

Źródło: System analityczny KSIP

 

Najliczniejszą grupę przestępstw popełnionych przez osoby nieletnie stanowiły kradzieże oraz bójka i pobicie. Znacznie wzrosła wartość w kategorii kradzież z włamaniem z 24 do 38, ale w kategorii przestępstw rozbójniczych nastąpił duży spadek z 30 na 10.

 

Tabela: Czyny karalne popełniane przez nieletnich

Rodzaj czynu /kategoria czynów

2016

2017

Przestępstwa rozbójnicze

30

10

Bójka i pobicie

16

20

Uszczerbek na zdrowiu

14

18

Zgwałcenie

2

3

Kradzież z włamaniem

24

38

Kradzież

56

33

Nietrzeźwi kierujący

5

4

Źródło: System analityczny KSIP

 

Biorąc pod uwagę czyny karalne z kategorii wykroczeń to w 2017 r. ujawniono 217 czynów karalnych, natomiast w 2016 r. - 240, przy czym nastąpił wzrost ogólnej liczby wykroczeń.

 

Tabela: Udział czynów karalnych w ogólnej liczbie wykroczeń

 

2016

2017

Liczba ujawnionych wykroczeń ogółem

256159

259209

Liczba czynów karalnych

240

217

Źródło: Formularz Sespol III/5

 

W 2017 r. na terenie województwa podlaskiego ujawniono: 199 nieletnich będących pod wpływem alkoholu (2016 r. – 193), 29 nieletnich będących pod wpływem narkotyków (2016 r. – 33). Nie ujawniono nieletnich będących członkami subkultur młodzieżowych (2016 r. – 1).

Na terenie woj. podlaskiego liczba nieletnich uciekinierów przedstawia się następująco:

  • z domów rodzinnych – 99 (2016 r. – 159);
  • placówek opiekuńczo – wychowawczych, MOW’ów – 654 (2016 r. – 701);
  • ze schronisk oraz zakładów poprawczych – 25 (2016 r. – 22).

W ramach działalności profilaktycznej funkcjonariusze i pracownicy podlaskiej Policji przeprowadzili w 2017 r. 5176 spotkań z dziećmi i młodzieżą (2016 r. – 4100) oraz 2438 spotkań z pedagogami (2016 r. – 1819). Przesłano 2227 wniosków do sądów rodzinnych (2016 r. – 1820), 306 do szkół i innych placówek oświaty i wychowania (2016 r. – 324), 231 do służby zdrowia i opieki społecznej (2016 r. – 214), 36 do poradni wszelkich typów (2016 r. – 90) oraz 395 do innych instytucji i organizacji (2016 r. – 377).

Na terenie woj. podlaskiego policjanci realizują program profilaktyczny "Mam wybór... wybieram rozsądek"